Aragon Krallığı ile Anjou Hanedanı arasındaki savaş bittiğinde yıl 1302’ydi. İspanya Kralı Ferdinand Dragon, savaş boyunca yararlandığı paralı asker şirketinden kurtulmak istiyordu. Şirketin kurucusu eski bir Tapınak Şövalyesi olan Roger de Flor’du.

Savaş bitince işsiz kalan Flor, Doğu Roma İmparatoru ile görüşerek kendine yeni bir iş bulmuştu: Konstantinopol’ü korumak.

Kral Ferdinand Dragon, Flor’un yeni ekmek kapısı bulduğunu duyunca çok memnun oldu. 39 gemiyi emrine vererek Flor’u Anadolu topraklarına yolladı.

Eski haydutlardan, yağmacılardan, fedailerden oluşan “Catalan Company”; Anadolu topraklarına geldiği zaman Aydınoğlu, Menteşe, Karesioğlu, Germiyanoğlu ve Karamanoğlu Beyliklerine karşı başarılı savaşlar verdi.

Konstantinopol’ü korumak için gelen Flor’un paralı asker şirketi, Anadolu’yu Toroslara kadar yağmalıyor ve sadece Türklere değil Greklere de zarar veriyordu. Flor’un vahşete dayalı serveti artarken giderek bağımsız hareket ettiğini gören İmparator, çareyi onu zehirletmekte buldu.

Flor’un ölümü akan kanı durdurmadı. Öfkelenen Katalan savaşçılar Edirne ve İstanbul arasında yağmalanmadık yer bırakmadılar. Geçtikleri her yerden geriye kan ve gözyaşı bıraktılar.

Edirne’deki bu paralı asker ordusuna karşı harekete geçen IX. Mihail, sayıca üstün olmasına rağmen yenildi.

1311 yılına gelindiğinde “Catalan Company”, Frank asıllı bir idarecinin yönettiği Atina Dükalığını fethetti. 70 yılı aşkın bir süre burada egemenlik kuran paralı askerler, bir başka paralı asker grubu olan Navarra Şirketine kaybettiler.

Düzeni tesis etmek için başıbozuklara koşturacak kadar acizleşen idareciler, hem kendi saltanatlarının çöküşünü hızlandırdılar hem de olan masum insanlara oldu.

Bir çapulcu için “taht”, yağmanın sürekliliğine dair bir rehinden başka bir şey değildir.

Eteğinde vahşetle gezen hükümdarsa kendine ve halkına kandan, esaretten başka ne sunabilir ki?

Ve kendi ülkesine çapulcu ayağı sokanda, kendi ülkesini yağmalatanda namus olur mu?

Bir savaş fotoğrafçısı için en zor an, ölüm anını yakalamak değildir.
En zor an; karşında duran toplumun henüz ölmediğini ama artık yaşamadığını da fark ettiğin — ve bu sessiz cinayeti gösterecek tek bir kanlı gövde, somut bir yara bulamadığın o çaresizlik anıdır. Ruhun ve vicdanın çürümesi, en sinsi kameradan bile gizlenmeyi başaran görünmez bir zehirdir çünkü.
Fotoğraf makinemi aldım ve otelden çıktım. Saat sabahın dördüydü.
Moskova’nın o saatte insanı boğan tekinsiz bir kokusu vardı: Lağım, kalitesiz linyit kömürü ve ıslak, rutubetli beton birbirine karışmış, insanın üzerine kalıcı bir utanç gibi yapışıyordu. Nefes aldığımda akciğerlerim bir an direniyor, sonra bu ağır infaza teslim oluyordu. Yürürken ayak seslerim buz tutmuş karın üzerinde çıtırdıyordu; sanki koca bir şehrin kemikleri kırılıyordu ayağımın altında.
Arbat Caddesi… Puşkin’in yürüdüğü, Tolstoy’un soluk aldığı ve Nazım Hikmet’in memleket hasretiyle yandığı o taş döşeli uzun yol, Moskova’nın yüzyıllardır kendine anlattığı en zarif masaldı; şehrin hafızası, onuru ve şiiriydi.
O sabah ise burası, haysiyetin yağmalandığı bir mezat alanına dönmüştü. Kaldırımın her iki yanına dizilmiş insanlar, elleri soğuktan ve utançtan titreyerek önlerine serdikleri geçmişlerinin başında duruyorlardı. Eski gümüş kaşıklar, çerçevesi çatlamış aile fotoğrafları, altı çizilmiş eski kitaplar, anneanneden kalma porselen fincanlar kirli bir gazete kağıdının üzerine birer ceset gibi bırakılmıştı.
Bir kadın gördüm. Altmış küsur yaşındaydı. Üzerinde, o dondurucu kışa hiçbir hayrı dokunmayan, besbelli ki çok daha güzel günlerden kalma solgun, çiçekli bir palto vardı. Elinde kristal bir vazo tutuyordu. Vazoya öyle bir sarılmıştı ki, sanki elindeki cam parçası değil, toprağa vermeye kıyamadaki son evladıydı. Satmak zorundaydı ama bırakamıyordu.
İçimdeki o mesafeli, profesyonel fotoğrafçı makinayı kaldırdı. O an kadının buğulu bakışlarıyla karşılaştım. O gözlerde açlığın değil, dürüst kalmış bir ömrün hırsızlar karşısında diz çöküşünün o korkunç mahcubiyeti vardı.
Makinayı usulca indirdim. İçim ezildi. Sanki o an zehirli bir uyarı saplandı göğsüme: Başkasının acısına sadece bakamazdım, onu bir tiyatro gibi izleyip çekip gidemezdim. Bazen en gerçek fotoğraf, o acıyı metalaştırmamak ve sömürmemek için hiç çekilmeyendir. Çünkü trajediyi sürekli bir vitrin ürünü gibi sergilemek, zamanla onu izleyenleri dilsiz birer dikizciye dönüştürür, vicdanı köreltirdi.
Kadının o bakışları ve sessizliği o sabah Arbat’ı yuttu.
Arbat’ın sonunda, sisin içinden kibirli bir dev gibi beliren Metropol Oteli hareketsiz bıraktı beni. Taşa işlenmiş Art Nouveau çiçekleri ve kubbelerinin altındaki freskleriyle bu bina, bir zamanlar Rus dehasının zarafet resmiydi. Şimdi ise kapısından siyah, zırhlı BMW’ler çıkıyordu.
İçinden inen adamlara baktım; üzerlerinde devasa vizon kürkler, parmaklarında kaba altın yüzükler, ağızlarında pahalı purolar… Yüzlerini tanımıyordum ama o bakışı çok iyi biliyordum. Dünyanın her çağında ve her coğrafyasında değişmeyen o bakış: Dokunulmaz olduğunu bilen, hesap sorulmayacağından emin olan, başkasının hakkını çalarken bile kibirle yürüyen muktedirlerin bakışı.
Tarih, her zaman galip gelenlerin zafer alayıydı ve o şatafatlı saraylar, aslında arkada ezilenlerin üzerine kurulmuş birer barbarlık belgesiydi. Dünün o sözde eşitlikçi parti bürokratları, bugünün o kirli yağmacı oligarkları olmuştu; sadece tabelalar değişmişti.
Biri diğerine eğildi, bir şeyler fısıldadı yardakçısına ve kaba bir kahkaha patlattı. O arsız kahkaha, Arbat’taki yaşlı kadının kristal vazosuna çarptı, o kadının asil sessizliğini ezip geçti.
Krasnaya Presnya Caddesi’ne saptım. “Kırmızı Pınar” demekti adı. 1905’te işçilerin barikat kurup boyun eğmeden kurşuna dizildiği o kutsal sokak taşlarının altında, tarihin isyankâr onuru yatıyordu hâlâ. Geçmiş, sadece resmi kitapların yazdığı düz bir çizgi değildi; ezilenlerin biriken öfkesiydi.
Karşıdan vardiyası biten ZİL (Zavod imeni Likhachyova) fabrikasının işçileri geliyordu. Dün Kızıl Ordu’nun o canavar gibi askeri kamyonlarını, Politbüro’nun kurşun geçirmez limuzinlerini üreten, bu ülkenin en gururlu, omuzları dik sanayi devleri…
Şimdi ise kafaları göğüslerine gömülmüş, nasırlı ellerini bomboş ceplerine saklamış, evde yollarını gözleyen aç çocuklarına tek bir somun ekmek bile götürememenin o ağır kamburuyla yürüyorlardı. Aylardır tek kuruş maaş alamamışlardı. Bir adam durdu yanımda. Yüzü taş gibi donmuştu. Ceketinin yaka düğmesi kopuktu; dondurucu Moskova ayazı o delikten içeri sızıyordu ama adam üşümüyordu bile. Ruhunu öyle bir çaresizlik uyuşturmuştu ki, etindeki soğuğu çoktan unutmuştu.
Biraz ileride, duvarın dibine birer çöp torbası gibi fırlatılmış gencecik askerleri gördüm. Üzerlerinde o ağır, koyu yeşil askeri üniformalar, omuzlarında şerefli rütbeler vardı. Göğüslerinde ise Afganistan’dan, Çekoslovakya’dan kazandıkları onur madalyaları asılıydı. Canlarını siper ederek aldıkları o madalyaları satıyorlardı şimdi. Kemerler, kalpaklar, nişanlar üç kuruşluk votka ve ekmek parası için yabancılara uzatılıyordu.
Yirmi iki yaşlarında bir çocuk döndü bana, elindeki madalyayı uzattı. Bir şey söylemek için ağzı açıldı, dudakları titredi ama kelimeler boğazına düğümlendi. Gözleri doldu, başını utançla yere eğdi. Vatanı koruyan o yiğidin kendi vatanının sokaklarında dilenci durumuna düşürülüşü, bir rejimin sadece ekonomik değil, asıl yürekte bitişinin resmiydi.
Vizörün arkasına saklanıp o çocuğun utancını bir “çöküş estetiğine” çeviremezdim; deklanşöre basmadım. Kamerayı indirdim, karın ortasında, o genç askerin yanında öylece durdum. İkimiz de sustuk. O an anladım; en büyük esaret silahlarla değil, insanların içindeki o kutsal gururu kırarak ve o kırılmış onuru uzaktan izlenen bir tiyatro sahnesine çevirerek kuruluyordu.
Ve o genç askerin arkasında, sisin içinden o uğursuz, kanlı heybetiyle yükseliyordu: Lubyanka. KGB’nin o karanlık, binlerce muhalifin çığlığını bodrumlarındaki ses geçirmez dehlizlerinde saklayan meşhur ana karargahı ve hapishanesi…
Binanın önündeki meydanda, KGB’nin kurucusu “Demir Felix” Dzerzhinsky’nin o devasa heykeli daha birkaç ay önce, o meşhur ağustos darbe girişiminin ardından vinçlerle devrilmişti. Hani o devlet televizyonunda saatlerce Çaykovski’nin Kuğu Gölü balesinin yayınlandığı, halkın ekranlarda o kuğuları gördüğü an bir şeylerin bittiğini, bir liderin öldüğünü anladığı resmi yasın müziği eşliğinde… Kalabalıklar meydana inmiş, heykeli iplerle aşağı çekmiş, sokaklar kısa bir özgürlük sarhoşluğuyla nefes almıştı.
Alışkanlıklar ve tabelalar değişmişti, Komünist Parti kapatılmış ve Sovyetler Birliği resmen dağılmıştı ama o bina yerinde duruyordu.
İçeride dönen kirli çark hiç değişmemişti; değişen sadece sahiplerdi. Mihail Gorbaçov’un o Batı stüdyolarında alkışlanan “Demokratikleşme, Şeffaflık ve Dünya ile Entegrasyon” masalları kitleleri uyuştururken, Lubyanka’nın yeni sahipleri fabrikaları, devletin tüm kamusal varlıklarını kamyon kamyon arka kapılardan kaçıran o mafyatik parti elitlerinin, politbüro üyelerinin ve bürokratların muhafızı olmuştu.
Yargı, halk açlıktan kırılırken kendi idari bölgelerini birer derebeyi gibi parselleyen, her ihaleden rüşvetini alan o ceberut “Obkom Sekreterlerinin” (Bölge Komitesi Birinci Sekreterlerinin) değil; kaldırımda gümüş kaşık satan o yaşlı kadının, çocuğuna patates bulamadığı için feryat eden komşusunu teselli eden o çaresiz annenin peşindeydi.
Resmi tarih, hep egemenlerin sürekliliğini yazar; tabelaları değiştirir ama zulmün kurumsal devamlılığını gizlerdi. Çürümenin en büyük günahı, insanları sadece yoksulluğa mahkum etmesi değildi; onlara her sabah sahte reform müjdeleri enjekte ederek işkenceyi uzatmasıydı. Umudu uzatmak, o çaresiz insana her gün kendi celladının ipini yeniden yağlatmaktan başka neydi ki?
Gece Gorki Parkı’na girdim. Moskova Nehri’ne uzanan, daha birkaç ay öncesine kadar insanların dans ettiği o canlı park şimdi lambaları sönük, ıssız bir mezarlık gibiydi. Karla kaplı bankların arkasından çocuk sesleri duydum. Yaklaştım.
Dokuz-on yaşlarında birkaç çocuk oyun oynuyordu. Ama kozmonot oynamıyorlardı; pilot, doktor ya da bilim insanı değil… O lüks otellerin önünde siyah camlı arabalara binen, hukukun dokunamadığı o mafya liderlerini oynuyorlardı. Biri dondurucu havaya doğru bağırdı: “Sen kaçıyorsun ama ben seni yakalamıyorum çünkü sen güçlüsün!” Diğeri arsızca güldü. Donup kaldım.
Onlara bunu kimse öğretmemişti; sadece şehri izleyerek, büyüklerin sinmişliğini, adaletin güce tapışını görerek öğrenmişlerdi. Güç kazanır, hukuk güçlünün yanındadır, yakalanmak ise sadece zayıfların kaderidir…
Sürekli adaletsizliğe ve cezasızlığa maruz kalan kitleler, bir süre sonra zulme öfkelenmeyi bırakır; sinsi bir psikolojik mutasyonla zalimin gücüne hayranlık duymaya başlardı. Toplum, korkuyla öyle bir teslim alınmıştı ki, ahlaki felç çocukların zihnine kadar sızmıştı. Halk artık adaletsizliğe öfkelenmiyordu; sadece o rüşvet çarkından kendilerine pay düşmediği için, o siyah arabaların içinde kendileri oturmadığı için hayıflanıyordu. Bu, bir toplumun yaşayabileceği en dip ruhsal ölümdü; insanın tamamen felç olduğu o kör andı.
Otele döndüm. Kör ışıklı odada oturup dışarıya, o karanlık Moskova gecesine baktım.
Ve o an, bu devasa trajedinin baş aktörleri olan o iki lideri düşündüm; Gorbaçov’u ve Yeltsin’i. Koca bir halkın onurunu Batı’nın sahte alkışlarına meze edenlerin, yarın tarihin önüne fırlatılacak o kaçınılmaz sonlarını görmemek imkansızdı. Sokaktaki bu çiğlik, geleceğin utanç vesikalarını o geceden fısıldıyordu sanki.
Gorbaçov, o dünyayı değiştiren “büyük vizyoner” edalarıyla, Batı salonlarında alkış toplarken aslında neye dönüştüğünün farkında bile değildi. Halkını çöpten ekmek toplamaya mahkum eden o kibirli “reform” yalanları, çok değil birkaç yıl içinde onu küresel bir panayırın en ucuz figüranı yapacaktı; bunu görebiliyordum. Kendi trajedisini, yıktığı ülkenin milli onurunu yabancı şirketlerin reklam masalarında bir Pizza Hut’ın reklam yüzü olarak bir dilim pizzaya, Fransız markası olan Louis Vuitton çantalarının reklamında lüks bir çanta fotoğrafına meze edip satacağı o çiğ, o haysiyetsiz gelecek, o gece giydiği şık takımların altından sırıtıyordu. Arbat’taki yaşlı kadın da elindekini satmıştı, o da… Ama kadın mecburiyetten satıyordu, o ise kibrinden ve halkına ihanetinden.
Ya onun açtığı o kirli gedikten büyüyerek çıkan, meydanlarda tankların üzerine fırlayan Boris Yeltsin? Ülkeyi mafya bozuntularına ve çetelere parça parça yağmalatan o adamın akıbeti, kendi vicdan azabının ve alkolün bataklığında çürümek olacaktı. Dünya ekranları karşısında sarhoşluktan sendeleyerek şuursuzca maskaralıklar yapacağı, bir halkın gururunu küresel ölçekte paspas edeceği o utanç sahneleri kaçınılmazdı. Kurduğu rüşvet imparatorluğunun içinde boğulurken, canını ve servetini koruyacak gizli bir dokunulmazlık anlaşması karşılığında koltuğu KGB’den gelen yeni bir güce devredip, sarayının odalarında yaşayan bir hamam böceği gibi saklanarak bitirecekti ömrünü.
İkisi de büyük sandılar kendilerini. Gorbaçov tarihin kahramanlık sayfasına geçeceğini sandı; ama adı bir fast-food kutusunun üzerinde kaldı. Yeltsin sistemi kontrol edeceğini sandı; ama sistem onu yuttu, geriye sadece titreyen, etrafındaki kadınlara sarkıntılık eden sarhoş bir gölge bıraktı. Egemenlerin adları tarihin yaldızlı sayfalarına yazılsa da, o yazılar aslında arkalarında bıraktıkları yıkımın gizlenemeyen izleriydi.
Arbat’taki o çiçekli paltolu kadın… Sabah yine erkenden kalkacaktı. Eşyalarını, o gümüş kaşıkları yeniden dizecekti kaldırıma. Kristal vazoyu tekrar çıkaracak, tekrar gazeteye saracak ve dondurucu soğukta beklemeye başlayacaktı. Kimse onun adını bilmiyordu, kimse onu hatırlamayacaktı. Bizler, acıyı uzaktan izleyen güvenli seyirciler olduğumuz sürece, o insanların gerçeğine asla dokunamazdık zaten. Bazı insanlar tarihin şovunu yapar, bazıları ise o tarihin altında diri diri ezilir. Tarih ise her zaman yanlış olanları ve hainleri lanetle hatırlar.
Şehir akıp gitmeye devam etti. Arbat devam etti, Lubyanka devam etti. Metropol’ün önünde arabalar durdu, kahkahalar yükseldi. Her şey sanki olması gerektiği gibi, hiçbir şey değişmemiş gibi yerli yerindeydi.
Yıkımın en sinsi hali bu işte: Bomba sesi yok, enkaz yok. Sadece bir sabah kalkıyorsun, caddelerde yürüyorsun, binalar yerinde duruyor… Ama o toplumun içindeki insani, ahlaki o kutsal şey çoktan gitmiş. Ve sen onun ne zaman, hangi yalanlara kurban edildiğini asla bilemiyorsun…
Bizlere”ilerleme”, “büyük dönüşüm” ya da “yeni çağ” diye anlattıkları o süslü vitrin, aslında arkada biriken devasa bir insani yıkıntı dağının üzerini örten kirli bir örtüden ibaretti. Sistem o yıkıntıları parlatıp sattıkça, kitleler kendi felaketlerini bir başarı hikayesi gibi alkışlamaya devam ediyordu.
Her şey sonsuza dek sürecek gibi görünüyordu…
Ta ki o çürümenin yarattığı gaz bir gecede tüm ülkeyi havaya uçurana, o tahtlar ve o tahtların arsız sahipleri aileleri ile birlikte tarihin çöplüğünde un ufak olana kadar!

Ali Özoğlu
23 Mayıs 2026

İngilizcede “republic” olarak yer alan kelime, Latince “res” (şey) ve “public” (kamu) kelimelerine dayanır. “Halka / kamuya ait şey” anlamına geldiğini söyleyebiliriz, son aşamada bir kuruluş olarak “devlet” sözcüğünün karşılığıdır.

Arapçadan gelen “devl” ise “sürekli olarak değiştirmek”, “art arda getirmek”, “sürekli döndürmek” gibi anlamlara sahiptir. Sözcüğün Arapçadaki anlamlarını aktaran Prof. Dr. Kemal Gözler, Batı dillerindeki “state” karşılığının etimolojisine de atıf yaparak bu kelimenin de “durum” anlamına geldiğini belirtir.

Prof. Dr. Yalçın Küçük ise Gizli Tarih’in birinci cildinde “…devla sözcüğünün, çok eşli Arabik dünyada, kadın açısından, sıranın kendine gelmesi anlamının da olduğunu biliyoruz, işte o geceye ‘devla’ diyoruz.” bilgisini verir.

Bununla birlikte “cumhuriyet” sözcüğü de Arapçadır fakat Bernard Lewis’in verdiği bilgiye göre sözcüğü türetenler Fransız İhtilali’nden sonra Türklerdir. Yani etimolojik olarak Arapça olsa da Türk’ün türetmesidir. Arapçada yoktu.

Cumhur, “halk” demektir ve dolayısıyla cumhuriyet de “halk egemenliği” demektir.

Şimdi ders kitaplarımızda içi doldurulmayan bir aforizmaya geliyoruz.

Hep şu anlatılır: “Cumhuriyet, erdemdir.”

Neden içi doldurulmaz bu cümlenin? Neden Millî Mücadele başta olmak üzere tarihimizdeki pek çok olay çocuklarımızın beyinlerine hakaret edercesine yüzeysellikle anlatılır?

Mesele, çocukların anlamaması mıdır? Öyleyse doğa bilimlerine dayanan derslerin büyük ölçüde iptal edilmesi ya da eksiltilmesi gerekecektir. Bu, vahim bir hata olurdu.

Öyleyse neden önemli kavramların, değerlerin, sözlerin içi doldurulmaz?

Çünkü sömürenler, “tedavülde olanlar”[1], kendi sinsi anlayışlarıyla bunları da çaldılar.

Cumhuriyetin erdem olduğunu söylemek ise maalesef zihinlerde bir hamasete dönmüş oldu. Oysa gerçek budur. Erdem olmayan yerde cumhuriyet olmaz.

Res publicanın başına geçmek, yani millete ait olanı emanetine almak, erdem gerektirir. İktidarı grupların ya da şahısların lehine almak, düpedüz gaspçılıktır. Gaspçılar, erdemsizdir. Olay bu kadar basittir.

Şimdi günümüzü de ilgilendiren bir noktaya gelelim.

Semitik toplumlarda peygamberlik birçok defa babadan oğula geçti. Bunların kimisi kraldı kimisi sıradan insanlardı. Yine de Tanrı’nın elçiliği gibi bir görev babadan oğula geçebiliyordu.

Müslümanlar, son dinin İslamiyet ve son peygamberin Hz. Muhammed olduğuna inandılar. Bu da demektir ki Müslümanlar için peygamberlik sona eriyor, Muhammed’in herhangi bir çocuğu peygamberliği devralamıyordu.

İlk halifelerde de durum böyle oldu.

Türk tarihinde dikkat ederseniz dört halife vardır, beşinci halifeye bağlılık duyanlarsa tarikatçılardan çıkmıştır.

Dört halifenin hiçbiri, bir öncekinin oğlu değildi. Öyle ki Osman zamanında akraba kayırmacılığı ciddi sorunlara yol açtı. Ali, akraba kayırdığı söylenen Osman’dan sonra geldi ve Ali’yi öldüren de hanedanlık kurdu. Muaviye, Osman’ın yakın akrabasıydı.

Sonuca gelelim.

Şeyh Bedrettin, bunu biliyordu ve ona göre hanedanlık, gaspçılıktı. Nazım Hikmet’in “Şeyh Bedrettin Destanı”ndan ötürü yanlış bilinse de Bedrettin bir reformcuydu. Öğrencileri isyan etmiş ancak o isyanın başında Bedrettin yer almamıştı. Fetret Devri’nde Musa Çelebi tarafından görev aldığı için “talihli” olan Çelebi Mehmet’in hedefine oturdu.

Bugün nerede imparatorluk, hanedanlık yanlısı varsa orada Şeyh Sait yüceltilirken kendi tarihimizde Bedrettin’i isyancı, hain olarak yazanları görebiliyoruz.

Halktan yana olanın isyancı, halkın egemenliğinden yana olanın hain olarak anlatıldığı bir ortamda despotluk vardır.

Despotluğun temeli ise korkudur.

Korku, insanları yönetmenin en önemli yollarından biridir. Hobbes’un “Leviathan”ı buna dayanırken Alman Yahudisi Lev Strauss, Hobbes’a dayandı. ABD’de Neo-Conlar Strauss’a ve AKP de Neo-Conlara dayandı.  

Roma’nın cumhuriyetten imparatorluğa geçişi, ahlâksızlığın da tarihidir. Kimileri bu tespiti yanlış bulsa da gerçek budur. Hastalıklı kafalara sahip olan imparatorlar, hedonist bir anlayışa sahipti ve bunların en önde gelen örneği Caligula’ydı (Gaius).

Jul Sezar, Augustus, Caligula, Cladius…

Sezar, güya cumhuriyete karşı değildi ve Romalı idareciler ona “diktatör” dediler.

Augustus, imparatorluğun kurucusuydu ama itinayla cumhuriyeti yıkmak ifadesinden kaçınıyor ve bunu dile getirenleri gazaba uğratıyordu.

Caligula’yı anlatmaya gerek yok. İğrenç kişiliğiyle bugün sadece Youtube’un içerik üreticileri için bir malzemeden ibarettir. Cumhuriyetin kimler elinde yıkılabileceğine ise güzel bir örnektir.

Cladius, beklemediği bir tahtı almış bir zavallıydı. Caligula vahşice öldürülürken bir köşede saklanıyordu.

Özellikle Caligula hastalıklı bir şahsiyet olmasına rağmen iyice delirdiği günlere kadar nasıl tahtta kalabildi?

Cevabı basit: Sömürenlerin iktidarı için ideal bir adamdı. Korku yaratıyordu, toplumu geriye götürüyordu ve korkuyla yönetilen halk geriledikçe daha da köle oluyordu. Bu da plütokrasinin istediği şeydi.

Nasıl ki Şeyh Bedrettin’i hain yapıp Şeyh Sait’i ululadılarsa aynısını tarih açısından Midhat Paşa’da da görüyoruz.

Despotlardan taraf olanlar için Midhat Paşa bir haindi. Oysa İsmail Hakkı Uzun Çarşılı’nın çalışmalarından TDV İslam Ansikolpedisi’ne kadar Paşa’nın karakterinden, dürüstlüğünden, vatanseverliğinden, yaptığı yeniliklerden söz edilir.

Yalnız hemen hepsine şöyle bir not düşülür: Safdildi, her şeyi çekinmeden söylüyordu.

Bunu, anlatılmak istenen ne olursa olsun, “Korkmadı, konuştu çünkü halkçı ve demokrattı.” şeklinde anlamak gerekir.

Tarihimizin bir başka cilvesine temas edelim.

Midhat Paşa’nın sadrazamlık görevinden kısa sürede azledilmesinin nedeni neydi?

İngilizlerin at oynattığı Mısır’da Hidiv, istediği zaman Osmanlı padişahlarına sormadan dış borç alabilmek istiyordu. Paşa buna karşı çıktı, payitaht ise bunun kabulünü istiyordu. Safdil dedikleri Midhat Paşa günlerce diretti, sonunda azledildi.

Despotluk düzeninin sahipleri, direnenleri sevmezler.

Paşa’ya “İngilizlerin adamıydı.” denmesinin temelinde Ruslarla olan kötü ilişkileri yatar. Oysa Paşa, Balkanlarda görev aldığı dönemde Osmanlı’yı en çok uğraştıran unsur Rus istihbaratıydı. Başımıza bela oldular ve Paşa’yı boğdurtan Abdülhamid’in zamanında Yeşilköy’e kadar geldiler.

Bir diğer dikkate değer nokta da Osmanlı’nın son başarılı ileri harekâtlarından birinin başında Midhat Paşa’nın olmasıdır. İngilizler karşı çıkmasına rağmen Lahsa Seferi gerçekleşmiş ve belli bir başarı elde edilmişti.

Reformları ve Midhat Paşa gibi değerli devlet adamlarını daha sonra tekrar ele alacağız.

Ancak hatırlatmak istedik ki Midhat Paşa’dan ileri gitmenin yolu Mustafa Kemal’e ve Türk Cumhuriyeti’ne çıkar.

Midhat Paşa’dan geri giderseniz Caligula’ya rastlarsınız. Gerisi cehennem, ilerisi cennettir.

Son olarak…

Laik bir cumhuriyetiz ve laiklik, cumhuriyeti tamamlar.

“Laos” isim kökünden gelen “laikos” sıfatı, Yunancadır. Laos, halk demektir ve laik de halktan olup ruhban sınıfına ait olmayan demektir.

Dinsizlik olarak algılatmaya çalıştıkları şey, tarikatlardan güç alan despotluk düzeninde işte budur.

Mustafa Kemal, halkın egemenliğini ilan ettiği zaman despotizme yatkın olan her türlü grubun defterini dürdü.

Ne var ki asırlar boyu korkutulmuş bir halk, korku duygusunu içinden atamayıp ileri gitmekte tereddüt edenlerin yüzünden egemenliğinden oldu.

Biz varsak Cumhuriyet yaşayacaktır. Bir an bile tereddüt etmeyeceğiz. Bununla birlikte Mustafa Kemal’in emrettiği gibi “Birbirimize daima gerçeği söyleyeceğiz.”

Halka yalan söylemek, onu korkutmak, umutsuzluğa düşürmek yoktur. Halkın egemenliği için, halka cesaret vermek gerekir. “Korku, ölümün kardeşidir.” ve biz cesaretin arkasında saf tutacağız. Birinde kölelik, diğerinde özgürlük vardır.

“Özgürlük olmayan memlekette, ölüm ve çöküş vardır.”

Ömer Naci’nin dediği gibi: “Mustafa Kemal, seni takip edeceğiz!”

[1] Devlet sözcüğüyle aynı köke, yani “devla”ya dayanıyor. Bknz. https://www.anayasa.gen.tr/devlet-kelimesi.html